Geçmiş yıllarda, küresel enerji dengelerindeki değişim ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyeli hakkında konuşmaya başladığımızda, genellikle karşımızda bir sessizlikle karşılaşırdık. O dönemlerde Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme getirmek, ülkenin geleceği için bir sorumluluk üstlenme girişimiydi. Şu anda ise, TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu alana gösterdiği ilgi, konunun artık somut bir hale geldiğinin bir göstergesidir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini, bilimsel sorumluluk, vatanseverliğe dayalı sabır ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani yükümlülük ile savunma sanayi çerçevesinde derinlemesine ele almayı amaçlayacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların azalması ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği bağlamında köklü bir değişimin eşiğindedir. Yenilenebilir kaynaklar, özellikle rüzgâr ve güneş enerjisi, önemli birer alternatif olarak değerlendiriliyor ancak modern sanayi toplumlarının ve kritik altyapıların taleplerini karşılama noktasında yetersiz kalmaktadır. Bu yapısal zorunluluk, nükleer enerjiyi yeniden gündemimizin merkezine yerleştirmiştir.

Son yirmi yılda, Türkiye stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda savunma sanayisinde muazzam bir büyüme sürecine girmiştir. Sektör, 2025’te 10 milyar doları aşan ihracat ve rekor seviyelerdeki araştırma geliştirme harcamaları ile büyük bir atılım sergilemektedir. Ancak bu büyüklük, enerji tüketiminin çok yoğun olduğu altyapıların elektrik ve termal enerji isteğini eşi benzeri görülmemiş seviyelere taşımıştır.

Sektörel enerji tüketiminde rakamlarla konuşmak, konunun ciddiyetini kavramak açısından zorunludur. ASELSAN tesislerinde yıllık elektrik tüketimi yaklaşık 120 milyon kWh seviyesindedir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi faaliyetlerinin bu rakamı katladığı, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin de benzer yoğunluk gerektirdiği açıktır. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ile 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerji ihtiyacının geleneksel yöntemlerle, ulusal şebekeden sağlanması; savaşlar, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbeler gibi senaryolarda telafisi imkânsız riskler doğurur. Bu açığı kapatmanın buluş yolu, bağımsız çalışabilen “mikroşebekeler” kurmaktır. Ve bu mikroşebekenin en önemli unsuru, toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, nükleer silah yapımına uygun olmayan, uzun ömürlü ve düşük radyoaktif atık üreten oldukça stratejik bir maddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) istatistiklerine göre, dünya genelinde keşfedilebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte en zengin yataklara sahip ülkeler arasında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezerv miktarı yaklaşık 380 bin ton civarındadır. Bununla birlikte, Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan bilim insanı Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş çaplı jeolojik öngörülerinde, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların da dahil edilmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğu, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğu ifade edilmektedir. Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile, yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik talebini onlarca yıl boyunca karşılayabilecek bir kapasiteye sahip olduğu dikkate alınmalıdır. Bu zenginlik, bir lütuf değil, onu işlemek için gerekli bilimsel iradeyi gösterme sorumluluğumuzdur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen yakıtların kullanılmasından daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirir. Toryum-232, “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktör kalbinde bir nötron emerek Toryum-233’e, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde başka bir beta bozunumu ile bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşür.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en büyük öncüsü, parçacık fiziği alanında uzmandır; merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibi, “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli üzerinde çalışmıştır. Arık hocanın öncülüğünü yaptığı sistem, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak formüle edilmiştir. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcıdan elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe yönlendirilerek yoğun bir nötron akışı oluşturulması sağlanır. Sistemin en yenilikçi yönü, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesildiği anda proton demeti durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon süreci milisaniyeler içinde kendiliğinden durur. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu yazıyı yazarken içimiz buruk, vicdanımız ise mahcup. Çünkü Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin bir uçak kazasında hayatlarını kaybetmesi, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerinin yıllarca durma noktasına gelmesine neden olmuş ve bilimsel atılımın önünü kesmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştüren, bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilen nadir bilim insanlarımızdan biriydi.

Kaza sonrasında, eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde bulunan bilgiler, olayın arkasında sabotaj ihtimali olduğu, Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen yabancı unsurların varlığına dikkat çekmiştir. Metin Arık hocamızın “Engin’in bu teknolojiye erişmiş olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” açıklaması yıllar geçse de kulaklarımızda yankılanmaktadır. Bu durum, Kaşif Kozinoğlu, Uğur Mumcu ve Muhsin Yazıcıoğlu gibi olaylara gösterilen cesur ve vatanperver yaklaşımıyla, Adalet ve İçişleri Bakanlıklarımız tarafından dikkatli bir şekilde ele alınmalıdır. Çünkü bir toplumun bilim insanlarına sahip çıkması, onları savunması ve katillerini adalet önüne çıkarması, o toplumun geleceğe olan inancını somut bir şekilde gösterir. Bu satırlarla, merhum Engin Arık ve o uçakta hayatını kaybeden kıymetli bilim insanlarını saygı, minnet ve